تورژسانس و پلاسموليز
اگر سلول در محیط رقیقتر از سیتوپلاسم خود قرار گرفته باشد، فشار اسمزی سیتوپلاسم از محیط بیشتر است و در نتیجه مقدار آبی كه به سلول وارد میشود بیشتر از مقداری است که از آن خارج میشود. در این حالت میگوئیم سلول دچار «تورژسانس» شده است ( مشاهدهي تصاوير ۱ و ۲ )
این پدیده که به آن آبگیری یا آماس نیز میگوئیم، میتواند منجر به پاره شدن غشاء و ترکیدن سلول شود. سلولهای مختلف برای مقابله با آن، از روشهای مختلفی استفاده میکنند. این پدیده (تورژسانس) مشکل بزرگی برای تک سلولیهای آب شیرین محسوب میشود. دقت کنید که این جانداران در محیط بسیار رقیق زندگی میکنند و در نتیجه، اختلاف غلظت درون و بیرون غشاء آنها زیاد است. دو روش معمول مقابله این جانداران با مشکل تورژسانس، داشتن دیواره و واکوئل ضرباندار است
سلولهای دارای دیواره، بر اثر تورژسانس صدمه نمیبینند. در این سلولها، با وارد شدن آب به سلول، غشاء متورم شده و به دیواره میچسبد. در این حالت، غشاء نیرویی به دیواره وارد میکند و بر اثر مقاومت دیواره، نیروی عکسالعملی نیز از طرف دیواره به غشاء وارد میشود که آنرا «فشار دیوارهای» مینامند. فشار دیوارهای موجب میشود ورود و خروج آب به سلول با هم برابر شوند و در نتیجه، غشاء سلول سالم میماند. این پدیده که در سلولهای گیاهی هم رخ میدهد، عامل شادابی و استوار ماندن اندامهای فاقد بافت استحکامی (مانند برگها) در گیاهان میشود
روش دوم مقابله با تورژسانس، استفاده از واکوئل ضرباندار است. این اندامک، با خارج کردن آب اضافی سلول، مانع ترکیدن آن میشود و در تک سلولیهای بدون دیواره آب شیرین مانند اوگلنا وجود دارد
حال در نظر بگيريد سلول در محیطی غلیظتر از سیتوپلاسم خود قرار گرفته است. در این شرایط، فشار اسمزی محیط از سلول بیشتر بوده و در نتیجه محیط از سلول آب میگیرد. به این پدیده «پلاسمولیز» میگويند (مشاهده تصاوير ۱ و ۲ )
جالب است که در طول تکامل، راههای مؤثری برای مقابله با پلاسمولیز در سلولها ایجاد نشده است. احتمالاً این مسأله به دلیل آنست که شانس چنین پدیدهای بسیار کم بوده، یعنی با توجه به غلظت نسبتاً بالای محیط درون سلول، شانس کمی وجود دارد که سلولی در شرایط پلاسمولیز قرار گیرد و به همین دلیل بر خلاف پدیده تورژسانس که در بالا به شایعترین راههای مقابله با آن اشاره شد سلولها نمیتوانند به طور مؤثری در برابر پلاسمولیز از خود دفاع کنند
جالب است بدانید مکانیسم باکتری کُشی نمک به این مطلب بستگی دارد. در زمانهای قدیم، از نمک برای حفظ مواد غذایی در برابر فساد استفاده میشده است. تأثیر نمک، غلیظ کردن محیط است که باعث میشود سلولهاي باکتری آب از دست داده و در نتیجه از بین بروند
* اگر سلول داخل محلولي باشد با يك غلظت، تبادلي صورت نميگيرد. چون غلظت آب در هر دو يكسان است. اصطلاحاً اين محيط را محيط ايزوتونيك گويند. محلولي را كه غلظت آب در آن بيشتر است محيط هيپوتونيك و ديگري را كه غلظت آب كمتري دارد محيط هيپرتونيك گويند