ساقه:
ساقه داراي رشد طولي و رشد قطري است. تمام ساقهها رشد طولي دارند ولي رشد قطري در همه آنها ديده نميشوند. هر دو نوع رشد نتيجه تقسيم ياختههاي مريستمي و توليد ياختههاي جديد است. رشد طولي هميشه مقدم بر رشد قطري است و ساقههايي كه داراي هر دو نوع رشدند، ابتدا رشد طولي را آغاز ميكنند. به همين مناسبت رشد طولي را رشد نخستين و رشد قطري را رشد پسين مينامند. رشد پسين از يك سو استحكام ساقه را سبب ميشود و از سوي ديگر هر سال ياختههاي جوان و فعال جديدي به وجود ميآورد كه انتقال مواد را در گياه برعهده دارند. رشد پسين، بين بافتهاي نخستين، كه در نقاط مختلف سراسر ساقه و ريشه قرار دارند، نوعي پيوستگي به وجود ميآورد و امكان ميدهد كه گياه مدت بيشتري زندگي كند.
تفاوت ساختار ساقه در تك لپهايها (Monocot) و دو لپهايها (Dicot):
۱. در تك لپهايها تشخيص پارانشيم پوستي از استوانه مركزي دشوار است.
۲. در دو لپهايها كامبيوم آوندي در خارج آبكش پسين و در داخل چوب پسين توليد مينمايد (براي ديدن تصوير، اينجا را كليك كنيد)
۳. در ساقه دو لپهايها و بازدانگان، پروكامبيوم و در نتيجه دستجات آوندي در يك رديف حلقهوار تمركز يافتهاند. در حاليكه در تك لپهايها جز در موارد معدود، در اكثر نمونهها، دستجات آوندي به شكل V و در سرتاسر بافت پارانشيم پراكندهاند.
۴. پارانشيم مغز در تك لپهايها، اكثراً تحليل يافته و توخالی است (نمونه بارز آن را در ساقه گندم (Triticum) ميتوان مشاهده نمود).
برش عرضی (Cross section):
در تصویر زیر، ساختار ساقه در تک لپهایها (سمت چپ) و دو لپهايها (سمت راست) با هم مقایسه شده است. به پراکنش دستجات آوندي در اشكال (A) و (C) و طرز قرارگيري آوندهاي چوب-آبكش در اشكال (B) و (D) دقت نمائيد:
* ساقه دو لپهايها (سمت راست) و تک لپه ایها (سمت چپ)
¤ نمونه بارز ساقه تک لپهاي را ميتوان در ذرت (Zea mays) مشاهده نمود.
¤ برای مشاهده ساقه دو لپهايها ساقه نعناع (Mentha piperita) در نظر گرفته شد. جهت مشاهده برش عرضي ساقه نعناع ميتوانيد به دو گزينه ذيل مراجعه نمائيد:
- برش تهيه شده توسط دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد سنندج، نیمسال دوم ۸۷-۸۸
- برش تهيه شده توسط دكتر حسن زالي
برش طولی:
در برش طولي ساقه، آوندهاي چوب (Xylem) و آبكش (Phloem) بصورت تصوير شماتيك ذيل مشاهده ميشوند. البته لازم به توضيح است كه:
- اجزاء بافت چوبي:
عناصر تراكئيدي (Tracheary elements) [شامل آوندهاي چوبي ناقص یا "تراكئيد" (Tracheid) و آوندهاي چوبي كامل یا "وسل" (Vessel)] و فيبر (Fibre)
- اجزاء بافت آبكش:
ياخته آبكش (Sieve tube)، ياخته همراه (Companion cell) و فيبر (Fibre)
در آوندهاي چوبي؛ از نظر تكاملي، در ابتدا تزئينات حلقوي بوجود ميآيند و سپس به ترتيب آرايشهاي مارپيچي، نردباني، مشبك و منقوط. بدين سبب، آوندهاي حلقوي پيرترين و آوندهاي منقوط جوانترين آوندهاي چوبي به شمار ميآيند.
تراكئيد، وسل و آوندهاي آبكش را در برش طولي ذيل ميتوان به وضوح مشاهده نمود.
* مشاهده دستجات آوندي در برش طولي ساقه ذرت
* براي مشاهده ساختار ساقه در نمونههاي بيشتر، اينجا را كليك كنيد.